Հազար դեմքերի երկիրը (մաս 2-րդ)/ ՄԱՐԻՈ ՎԱՐԳԱՍ ԼՅՈՍԱ

h-6.18306856-copia-2907023_0x440

Ցլամարտերի չափ լիմայական են նաև ռազմական բռանապետությունները: Իմ սերնդի պերուացիները ավելի շատ բռնապետության, քան ժողովրդավարության ներքո են ապրել: Առաջին բռնապետությունը, որ մաշկիս վրա զգացի, գեներալ Մանուել Ապոլինարիո Օդրիայինն էր՝ 1948- 1956 թթ.՝ տարիներ, երբ իմ սերնդակցիները դեռահաս երեխայից տղամարդ դառնալու անցումային տարիքում էին: Գեներալ Օդրիան իշխանությունից զրկեց մի արեքիպացի փաստաբանի՝ Խոսե Լուիս Բուստամանտե ի Ռիվերոյին՝ պապիկիս զարմիկին: Նրան ճանաչում էի, քանի որ Կոչաբաբայում ապրելիս օթևանել էր տատիկիս և պապիկիս տանը: Հիշում եմ, թե ինչ լավ զրուցակից էր. բերաններս բաց լսում էինք նրան, և, իհարկե, այն փոքր պարգևավճարները, որ սահեցնում էր ափիս մեջ գնալուց առաջ: Բուստամանտեն 1945-ի ընտրություններին Ժողովրդական ճակատի թեկնածուն էր՝ մի դաշինքի, որտեղ մեծամասնական էր Վիկտոր Ռաուլ Հայա դե լա Տոռեի Ապրիստական կուսակցությունը: Ձախակենտրոն ապրիստները խստագույնս ճնշվել էին բռնապետության կողմից: Անկախ Բուստամանտեն դարձավ ԱՊՐԱ-ի թեկնածուն, քանի որ այս կուսակցությունը չէր կարող ավելի հարմար թեկնածու ներկայացնել: Բայց հազիվ էր նա հասցրել ձայների մեծամանսությամբ ընտրվել, երբ ԱՊՐԱ-ն սկսեց գործել՝Բուստամանտենին որպես խամաճիկ օգտագործելով: Միևնույն ժամանակ, հետադեմ և վայրի աջականները կատաղի ու թշնամական մի արշավ սկսեցին այդ մարդու նկատմամբ` նրան որպես զենք օգտագործելով Ապրայի դեմ իրենց պայքարում: Բուստամանտեն պահում էր իր անկախությունը. դիմակայեց ձախականների և աջականների ճնշումներին և կառավարեց հարգելով ազատ խոսքի իրավունքը, արհմիութենական կյանքն ու քաղաքական կուսակցությունները: Նրա կառավարությունը երեք տարի դիմակայեց`ուղեկցվելով փողոցային բռնություններով, քաղաքական հանցագործություններով և խռովություններով ու ընդհատվեց Օդրիայի հեղաշրջումով: Սակայն իմ մանկական ակնածանքըՉապլինի պես քայլող և թիթեռնիկե փողկապով այդ պարոնի հանդեպ, չընդհատվեց. քանի որ Բուստամանտեի մասին կարելի է շատ բաներ ասել. նա հազվադեպ հանդիպող տեսակ էր երկիրս կառավարած մի շարք ղեկավարների շարքում: Նա իշխանությունից հեռացավ ավելի աղքատ, քան մտել էր, մարդ, ով հանդուրժող եղավ իր հակառակորդների հետ, և դաժան ու խիստ` իր կուսակիցների, հետևապես ոչ ոք չէր կարող նրան մեղադրել կողմնակալության մեջ, մարդ, ով հարգեց օրենքները` ընդհուպ մինչև իր քաղաքական ինքնասպանություն: Գեներալ Օդրիայի հետ դաժանությունը վերահաստատվեց Պերուում: Չնայած Օդրիան սպանեց, բանտարկեց և արտաքսեց մեծ թվով պերուացիներ՝ Օդրիայի «ութամյակը» ավելի քիչ արյունարբու էր, քան այդ ժամանակաշրջանի հարավամերիկյան այլ բռնապետություններում: Բայց, փոխարենը, ավելի կոռումպացված էր. ոչ միայն այն պատճառով, որ համակարգի բարձրաստիճան պաշտոնյանները լցնում էին գրպանները, կային ավելի լուրջ պատճառներ . խաբեբայությունը, եկեղեցական ունեցվածքից ստացած եկամուտը, սպառնալիքը, չարաշահումը, ոտնձգությունը, որոնք պետական կառավարման ձև ստանալով ` աղտոտեցին կյանքը ամբողջ երկրում:

Հենց այդ տարիներին (1953 թ.) ընդունվեցի Սան Մարկոսի համալսարան`իրավաբանություն և հումանիտար գիտություններ սովորելու: Ընտանիքս հույս ուներ, որ կընդունվեմ Կաթոլիկ համալսարան, որտեղ այդ տարիներին գնում էին սովորելու «արժանավոր ընտանիքների զավակները»: Բայց ես կորցրել էի վստահությունս 14-15 տարեկանում և «ընտանիքի պարծանք» լինելու ցանկություն չունեի: Քոլեջի վերջին դասարանում էի սովորում, երբ ինքս ինձ համար հասարակության սոցիալական խնդիրները բացահայտեցի, ռոմանտիկ հովերով տարված մի վիճակ, երբ դեռահասը բացահայտում է հասարակական խնդիրները, անհավասարությունները և աղքատների հետ նույնականալով` ուզում է հեղափոխություն անել, հեղափոխություն, որը կարող է Պերուում արդարություն հաստատել: Continue reading

Leave a comment

Filed under XXXXX

Հազար դեմքերի երկիրը/ ՄԱՐԻՈ ՎԱՐԳԱՍ ԼՅՈՍԱ

Mario-Vargas-llosaՔաղաքը, որտեղ ծնվել եմ՝ Արեքիպան, տեղակայված է Պերույի հարավում գտնվող Անդյան հարթավայրերից մեկում: Այն հայտնի է իր հոգևոր-կղերական ու ապստամբ ոգով, իրավաբաններով և հրաբուխներով, պարզ երկնքով, խեցգետնատեսակների համ ու հոտով և տեղայնապաշտությամբ, ինչպես նաև, իր “la nevada ” -ով (ձնաբուք)՝ մի տեսակ ժամանակավոր նևրոզ, որը տանջում է տեղաբնակներին: Մի գեղեցիկ օր, արեքիպացիներից ամենամեղմը հանկարծ չի պատասխանում բարևիդ, ժամեր շարունակ մռայլված դեմքով է, ամենահազվադեպ տարօրինակություններ է անում, և մի պարզ տարաձայնության պատճառով պատրաստ է խեղդել իր լավագույն ընկերոջը: Ոչ ոք չի զարմանում, չի բարկանում, քանի որ բոլորն էլ հասկանում են, որ այդ մարդը տառապում է «ձնաբքով», և որ վաղը նորից կդառնա բարեկիրթ սովորույթների կատարածուն: Թեպետ ընտանիքս ինձ դուրս է բերել Արեքիպայից, երբ ես մեկ տարեկան էի, իսկ ինքս էլ երբեք չեմ վերադարձել այնտեղ հաստատվելու, սակայն ինձ միշտ առավելապես արեքիպացի եմ զգացել: Նաև կարծում եմ, որ Պերուում մեր շուրջ պտտվող կատակները (ասում են, որ մեծամիտ ենք, անհամակրելի և մի քիչ խելառ) ամենայն հավանականությամբ, խանդի արդյունք են: Մի՞թե մենք չենք, որ խոսում ենք զտարյուն կաստելանոյով ( կատալերենի կաստելյանո բարբառ): Մի՞թե մենք չենք, որ ունենք այդ ճարտարապետական հրաշքը՝ Սանտա Կատալինան՝ մի մենաստան-կուսանոց, որտեղ հինգ հարյուր կանայք էին եկել ապրելու: Մի՞թե մենք չենք այն թատերաբեմը, որտեղ տեղի են ունեցել ամենախելահեղ երկաշարժերն ու պերուական պատմության մեջ թվով ամենաշատ հեղափոխությունները:

Մինչև տասը տարեկան ապրել եմ Բոլիվիայում՝ Կոչաբամբայում` քաղաք, որտեղ միամիտ ու երջանիկ էի, և իմ վերհուշերում պահպանվել են ոչ այնքան իմ կատարած արարքները կամ ճանաչած մարդիկ, որքան այն գրքերը, որ ես կարդացի` Սանդոկան, Նոստրադամուսը, Երեք հրացանակիրները, Կալիոստրոն, Թոմ Սոյերն, Սինդբադը: Ծովահենների, հետախույզների, ավազակների պատմությունները, ռոմանտիկ սերերը, ինչպես նաև այն բանաստեղծությունները, որ մայրս թաքցնում էր միոտանի սեղանի տակ (և որ կարդում էի առանց հասկանալու, միայն որ վայելեի արգելվածը փորձելու հաճույքը ), լցնում էին իմ ժամերի մեծ մասը: Ու որովհետև անթույլատրելի էի համարում այն փաստը, որ իմ սիրած գրքերը կարող են ավարտվել, երբեմն նրանց համար նոր գլուխներ էի հորինում կամ փոփոխում վերջաբանը: Այս լրացնող շարունակություններն ու ուրիշների պատմությունների իմ սրբագրումները այն առաջին հատվածներն են, որ ես գրել եմ, վիպասանի իմ կոչման առաջին վկայությունները:

Ինչպես սովորաբար պատահում է տարագիր ընտանիքներում, արտերկրում ապրելը խորացրեց մեր հայրենասիրությունը: Մինչև տասը տարեկանը խորապես համոզված էի, որ աշխարհի մեծագույն երջանկությունը պերուացի լինելն է: Այնժամ Պերուի մասին իմ պատկերացումները ավելի շատ կապված էին ինկերի և կոնկիստադորների, քան իրական Պերուի հետ: Վերջինիս ճանաչեցի միայն 1946 թ.-ին: Ընտանիքս Կոչաբամբայից տեղափոխվեց Պիուրա, որտեղ պապիկս պրեֆեկտ էր նշանակվել: Ուղևորվեցինք ցամաքով`ճանապարհին կանգ առնելով Արեքիպայում: Հիշում եմ հուզմունքս, երբ հարազատ ծննդավայր հասանք, և քեռի Էդուարդոյի փաղաքշանքները: Նա դատավոր էր, ամուրի ու շատ բարեպաշտ մի մարդ: Ապրում էր իր սպասուհի Ինոսենսիայի հետ և հիշեցնում էր կոկիկ, համակարգված, գավառական իսպանացի մի ազնվականի, ով ծերանում է հնամաշ կահույքի, հնամաշ դիմանկարների և հնամաշ իրերի մեջ: Հիշում եմ խանդավառությունս, երբ առաջին անգամ ծով տեսա Կամանայում: Այնքան բողոքեցի, զզվեցրի, որ պապս ու տատս համաձայնեցին կանգնեցնել ավտոմեքենան, որպեսզի մի լավ թրջվեմ այդ վայրի ու ալեկոծ ծովափում: Սակայն իմ ծովային մկրտությունն այդքան էլ հաջող չանցավ. ինձ մի խեցգետին խայթեց: Եվ, թեկուզ այդպես, իմ առաջին հայացիքց ծնված սերը պերուական ափերի հանդեպ, շարունակվեց: Որոշ մարդկանց համար առանձնակի հետաքրքրություն չեն ներկայացնում անապատների այն երեք հազար կիլոմետրերը , որոնք հազիվ ընդհատվում են կարճ դաշտավայրերով`Անդերից իջնող ու դեպի Խաղաղ օվկիանոս հոսող գետերի առաջացրած հովիտների շնորհիվ: Հնդկացիական ավանդույթի պահպանման մոլեռանդ պայքարողները և «իսպանականության» քննադատները մեղադրում են «ափին» օտարամոլ ու թեթևամիտ լինելու մեջ և պնդում են, որ մեծագույն դժբախտություն էր պերուական քաղաքական և տնտեսական առանցքը Լեռնաշղթայից- Ափ` Կուսկոյից -Լիմա տեղափոխելը, քանի որ հենց դա սկիզբ դրեց խեղդամահ անող այն կենտրոնամետության, որը Պերուին մի տեսակ սարդի տեսք հաղորդեց. այսինքն՝ մեծ, հսկայական գլխով մի երկիր՝ բարակ ու ռախիտավոր վերջույթներով: Պատմաբաններից մեկը Լիման և ափը «Հակա-Պերու» անվանեց: Ես՝ որպես արեքիպացի, այսինքն՝ «լեռնեցի», այս ընդհարման մեջ պետք է լինեի Անդերի կողմնակիցների թվում և հանդես գայի ընդդեմ ծովային անապատների: Այնուամենայնիվ, եթե ինձ կանգնեցնեին ընտրության առջև՝ Անդերի կամ ամազոնական անտառների (այն երեք շրջանները, որոնք բաժանվում են Պերուի երկայնքով) բնապատկերի միջև, հավանական է, որ կմնայի այս ավազների և այս ալիքների հետ:

Ափը Ինկերի Կայսրության ծայրամասն էր, մի քաղաքակրթության, որը սկիզբ առավ ու տարածվեց Կուսկոյից: Այն, իհարկե, նախաիսպանական պերուական մշակույթի միակ ներկայացուցիչը չէր, բայց անատարկույս ամենազորեղն էր. տարածվեց Պերուում, Բոլիվիայում, Էկվադորում, Չիլիի մի մասում, Կոլումբիայում և Արգենտինայում: Իրենց դարուկեսյա կարճ գոյության ընթացքում ինկերը նվաճեցին տասնյակ ժողովուրդների, կառուցեցին ճանապարհներ, ոռոգելի հողատարածքներ, ամրոցներ, միջնաբերդեր և հիմնեցին վարչական մի համակարգ, որը նրանց թույլ տվեց արտադրել այնքան ուտելիք, որ կբավականեցներ բոլոր պերուացիներին. մի բան, որ ոչ մի ուրիշ համակարգ հետագայում չկարողացավ անել: Չնայած այս ամենին, երբեք չեմ համակրել ինկերին: Թեև այն հուշարձանները, որը թողել են, ինչպես օրինակ՝ Մաչու Պիչուն կամ Սակսաուամանը, ինձ ապշեցնում են. միշտ մտածել եմ, որ պերուական տխրությունը՝ մեր բնավորության ընդգծված դիմագիծը, հավանական է, որ ծնվել է ինկարիոյի հետ (incario- ինկերի կառավարման ժամանակաշրջան). մրջյուն-մարդկանցով դասակարգված, համակարգված բյուրոկրատ մի հասարակություն, որտեղից կարծես ճզմող մի մամլիչով դուրս էին բերել մարդկային անհատկանություն բոլոր նշույլները: Իրենց լծի տակ գտնվող ժողովուրդների հանդեպ սեփական իշխանությունը հաստատելու համար ինկերը ինքնատիպ խորամանկության դիմեցին. յուրացրեցին նրանց աստվածներին և իրենց վասալների առաջնորդներին ներառեցին սեփական արիստոկրատիա: Հաջորդիվ միտիմաեսներն էին՝ “mitimaes”, այսինքն՝ տարբեր ժողովուրդների տարհանումը, ովքեր զրկվում էին սեփական հողերից, կենսամիջավայրից և արտաքսվում դեպի հեռավոր բնակավայրեր: Կեչուական ամենահին բանաստեղծությունները, որ հասել են մինչ մեր օրեր, իրենց կորցրած հայրենիքի մասին օտար ափերում երգող այդ մարդկանց հոգեցունց էլեգիաներն են: Սովետական մեծ հանրագիտարանից և Օրուելի «1984»-ից դեռևս հինգ դար առաջ, ինկերը հմտորեն կեղծում էին անցյալը`ներկայի քաղաքական կարիքները հոգալու համար: Կուսկոյի յուրաքանչյուր կայսր գահ էր բարձրանում Ամաուտասի դատարանի կորտեսներով կամ իմաստուններով, որոնք ստանձնում էին պատմությունը «շտկելու» պատասխանտվությունը` ցույց տալու, որ քաղաքակրթությունը իր գագաթնակետին հասավ տվյալ պահին իշխող Ինկի հետ, ում այդ օրվանից ի վեր շնորհվում էին բոլոր նվաճումները՝ ներառյալ նրա նախնիների սխրանքները: Եվ որպես արդյունք`անհնար է վերակառուցել բորխեսյան ոճի հորինվածքներին բնորոշ այդքան աղավաղված պատմությունը: Ինկերը ունեին “los quipus”`մնեմոնիկայի միջոցով ամբողջների հաշվառման մշակված համակարգ, սակայն չունեին գիր, և ինձ միշտ համոզիչ է թվացել այն փաստարկը, որ նրանք չեն էլ ցանկացել գրել. քանի որ գիրը նման տիպի հասարակարգի համար կարող էր վտանգ ներկայացնել: Ինկերի արվեստը հասարակ ու սառն է՝ առանց երևակայության և հմտության, մի բան, որ չի կարելի ասել նախաինկյան այլ մշակույթների մասին, ինչպես օրինակ՝ Նասկան և Պարակասը, որտեղից առաջացել են այդ անհավատալի նրբաճաշակությամբ փետրավոր կանացի ժանեկազարդ թիկնոցները և առեղծվածային կերպարներով գործվածքները, որոնք մինչ օրս պահել են իրենց գույները, երագներն ու կախարդանքը: Ինկարիոյից հետո, պերուացիները պետք է դիմակայեին մեկ այլ համահավասարեցնող մամլիչի՝ իսպանական տիրապետությանը: Կոնկիստադորները Պերու բերեցին այն լեզուն և հավատը, որով մինչև խոսում ու արտահայտվում են պերուացիների մեծասնությունը: Սակայն Գաղութի միանշանակ փառաբանությունը նույնքան մոլորություն է, որքան ինկերի իդեալականացումը: Եվ չնայած որ Գաղութը Պերուն Փոխարքայություն հռչակեց` նրա մեջ ընդգրկելով նաև այն տարածքները, որ այսօր պատկանում են տարբեր պետությունների, իսկ մայրաքաղաք Լիման էլ փայլում էր իր շքեղ դատարաներով, կարևոր գիտական և արարողակարգային կյանքով, այն նաև իր հետ բերեց կրոնական խավարամտություն, հավատաքննություն (ինկվիզիացիա), գրաքննություն, որ արգելեց վեպի՝ իբրև գրական ժանրի գոյությունը, ինչպես նաև անհավատների ու հերետիկոսների հետապնդում. պիտակում, որով շատ հաճախ մատնանշվում էին պարզապես մտածել համարձակվող մարդիկ: Գաղութը իր հետ բերեց նաև հնդկացու և սևամորթի շահագործում, տնտեսական ու սոցիալական խավերի հաստատում, որը պահպանվելով ու մինչ մեր օրեր հասնելով`Պերուն վերածել է անթիվ-անհամար անհավասարություններով մի երկրի:

Անկախությունը քաղաքական երևույթ էր, որը համարյա ոչինչ չփոխեց մի հասարակության մեջ, որ բաժանված էր երկու մասի՝ փոքրամասնության, ով վայելում էր ժամանակակից կյանքի բոլոր առավելությունները, և մի զանգված, որ ապրում էր տգիտության և աղքատության մեջ: Continue reading

Leave a comment

Filed under ՄԱՐԻՈ ՎԱՐԳԱՍ ԼՅՈՍԱ

Al decir Armenia/ HAMO SAHIÁN

1978734_10151928058976615_8769338_n

Al decir Armenia mis mejillas se queman,

Al decir Armenia mis rodillas se doblan.

No se, ¿por qué es así?

Al decir Armenia mi edad florece,

No se, ¿por qué es así?

Al decir Armenia mis ojos se llenan,

Al decir Armenia mis alas se abren

No se, ¿por qué es así?

Al decir Armenia el mundo es mi casa,

Al decir Armenia ¿Qué perro es la muerte?

Me quedaré, viviré así.

 ©  Traducido por Tatev Manukián

Leave a comment

17/05/2014 · 11:12 PM

Mi Madre/ PARUYR SEVAK

 24

 

La puerta de nuestra esperanza es mi madre,

La capilla de nuestra casa es mi madre,

La cuna de nuestra casa es mi madre,

La fortaleza de nuestra casa es mi madre,

Nuestro padre y madre es mi madre,

Nuestra dueña y esclava es mi madre,

La vagabunda sin techo es mi madre,

Nuestro nido de águila es mi madre,

La criada de nuestra casa es mi madre,

La reina de nuestra casa es mi madre,

Nuestra criatura sin salida es mi madre,

Nuestro remedio y el medio es mi madre,

La fuente de nuestra casa es mi madre,

La hermana que tiene sed  es mi madre,

Nuestra  criatura sin sueño es mi madre,

El dulce sueño de la casa es mi madre,

La lámpara de nuestra casa mi madre,

El sol de nuestra casa es mi madre,

Mi madre es nuestro pan, mi madre,

La diosa de nuestra casa es mi madre.

 ©  Traducido por Tatev Manukián

 

Leave a comment

17/05/2014 · 11:05 PM

Անցնում է, կամ մեզ է թվում(աշնան թիթեռը)/ ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱ

155405_587321811289705_1163769516_n

Թիթեռնիկը թռվռում է, պտտվում է

և երբեմն այրվում  է արևի հետ:

 

Թռչող բոցավառ կետը       

 այժմ անշարժանում է

 տերևի վրա, որ  ճոճվում է:

 

Ինձ ասում էին: Քեզ բան չկա:

Դու հիվանդ չես: Քեզ թվում է:

 

Ես  ոչինիչ չէի պատասխանում:

Եվ անցավ ցանքի ժամանակը:

 

Այժմ տխրության մի ձեռքը            

հորիզոնն է աշուն լցնում:  

 Հոգուցս անգամ տերև է ընկնում:     

 

Ինձ ասում էին: Քեզ բան չկա:

Դու հիվանդ չես: Քեզ թվում է:

 

Հունձք անելու ժամանակն էր:

Արևն այժմ լավանում է:

 

Կյանքում ամեն ինչ անցնում է, ընկերներ:

Անցնում է, կամ մեզ է թվում:

 

Անցնում է ձեռքը, որ առաջ է տանում:

Անցնում է, կամ մեզ է թվում:

 

Անցնում է վարդը, որ քաղում ես:            

Շուրթերը, որ  համբուրում են:

 

Ջուրը, ստվերը կամ բաժակը:

Անցնում են, կամ մեզ է թվում:

 

Անցավ հունձքի ժամանակը:

Արևն այժմ լավանում է:

 

Նրա գոլ լեզուն ինձ օղակում .

նույնն է ասում՝ ՔԵԶ ԹՎՈՒՄ Է:

 

Թիթեռնիկը       թռնում  է  

թռվռում    ու    անհետանում:

 

© Թարգմանությունը իսպաներենից ` Մերի Զոհրաբյանի

Leave a comment

19/04/2014 · 9:21 PM

Երկնագույն շան աչքերը/ Գ.Գ. ՄԱՐԿԵՍ

Ակնդետ ինձ էր նայում։ Ոչ մի կերպ չէի հասկանում՝ որտե՞ղ եմ տեսել։ Խոնավ, տագնապած հայացքը փայլկտաց նավթալամպի ընդհատուն լույսի մեջ։ Հիշեցի, ամեն գիշեր երազում այս սենյակն ու այս լամպն եմ տեսնում եւ տագնապած հայացքով այս աղջկան։ Այո, այո, ամեն անգամ, երբ հատում եմ երազատեսության երերուն սահմանը՝ իրականության եւ քնի բաժանարար գիծը, հենց նրան եմ հանդիպում։ Գտա ծխախոտս ու փլվեցի աթոռի թիկնակին՝ հավասարակշռությունը պահելով միայն հետեւի ոտքերիս վրա։ Տտիպ, թթվահամ ծուխը քուլա֊քուլա դեպի վեր էր օղակվում։ Լռում էինք։ Ես՝ աթոռին ճոճվելով, նա՝ նուրբ, ճերմակ մատները լամպի ապակու վրա տաքացնելով։ Կոպերին ստվեր էր խաղում։ Թվաց, թե պետք է ինչ֊որ բան ասեի, բախտապավեն արտաբերեցի․ «Երկնագույն շան աչքերը», տխուր արձագանքեց․ «Այո։ Այլեւս չենք մոռանա»։ Ապա դուրս եկավ լամպի լուսավորած շրջանակից ու կրկնեց․ «Երկնագույն շան աչքերը։ Ամեն տեղ գրել եմ»։

Ojos-de-perro-azul_0

Շրջվեց, մոտեցավ զարդասեղանին։ Հայելու կլոր լուսնի մեջ երեւաց դեմքը՝ դեմքի անդրադարձը, օպտիկական պատկերը, կրկնակը, որ պատրաստ էր ամեն պահ տարրալուծվել լամպի թրթռացող լույսի մեջ։ Հանգած մոխրի գույնով աչքերը տխուր ինձ նայեցին, ապա խոնարհվեցին։ Բաց արեց սադափե դիմափոշամանը եւ խավափնջիկով շոյեց քիթն ու ճակատը։ «Այնպես եմ վախենում,— ասաց,— որ այս սենյակը մեկ ուրիշի երազում էլ կհայտնվի, եւ նա ամեն ինչ կխառնի այստեղ»։ Չխկացրեց դիմափոշամանի փոքրիկ կողպեքը, վեր կացավ եւ լամպի մոտ վերադարձավ։ «Երբեւէ մրսո՞ւմ ես»,— հարցրեց։ «Պատահում է»,— պատասխանեցի։ Սառած ձեռքերը պարզեց լամպի վերեւում, մատների ստվերները դաջվեցին դեմքին։ «Հավանաբար, մրսելու եմ,— դժգոհեց։— Սառցե քաղաքում ես ապրում»։

Նավթի ճրագը նրա մաշկը պղնձակարմիր ու սնդուսի էր դարձրել։ «Մաշկդ բրոնզագույն է,— ասացի։ — Երբեմն թվում է, թե իրական կյանքում թանգարանի անկյունում ծվարած բրոնզե արձանիկ ես»։ Ոչ,— պատասխանեց։ — Չնայած, երբեմն ինձ էլ է թվում, թե մետաղից եմ, հատկապես, երբ ձախ կողքիս եմ քնում, եւ սիրտս ուժգին խփում է կրծքիս տակ»։ «Միշտ ցանկացել եմ լսել, թե սիրտդ ինչպես է բաբախում»։ «Եթե հանդիպենք արթմնի, ականջդ կրծքիս կհպես ու կլսես»։ «Եթե հանդիպենք արթմնի …»։ Ձեռքը լամպի ապակուն դրեց եւ ասաց․ «Երկնագույն շան աչքերը։ Անվերջ այս բառերն եմ կրկնում»։ Երկնագույն շան աչքերը։ Այդ դարձվածի օգնությամբ ինձ էր փնտրում իրական կյանքում, նշանաբառ էր, որով պետք է իրար ճանաչեինք արթմնի ժամերին։ Քայլում էր փողոցով եւ, ասես պատահաբար, կրկնում էր․ «Երկնագույն շան աչքերը»։ Ռեստորանում պատվիրելուց հետո շշնջում էր երիտասարդ մատուցողի ականջին․ «Երկնագույն շան աչքերը»։ Կողքի մարդիկ զարմացած ուսերն էին թոթվում, մատուցողները խոնարհվում էին հարգալից անտարբերությամբ։ Մի անգամ դեղատանը երազներից իրեն ծանոթ հոտ էր առել եւ հարցրել էր դեղավաճառին․ «Երազումս մի երիտասարդ եմ տեսնում։ Անվերջ կրկնում է՝ «Երկնագույն շան աչքերը»։ Գուցե ճանաչո՞ւմ եք։ Ի պատասխան դեղավաճառը քմծիծաղել էր անբարյացակամ եւ դեպի վաճառասեղանի հեռավոր ծայրն էր շտապել։ Իսկ աղջիկը նայել էր դեղատան բոլորովին նոր հախճասալե հատակին, ծանոթ հոտը շարունակել էր տանջել նրան։ Ի վերջո, չէր դիմացել, ծնկել էր եւ շրթներկով գրել էր ճերմակ սալիկներին՝ «Երկնագույն շան աչքերը»։ Դեղավաճառը հարձակվել էր նրա վրա․ «Սենյորիտա, հատակս փչացրեցիք։ Անմիջապես վերցրե՛ք ջնջոցն ու մաքրե՛ք»։ Ամբողջ երեկո չորեքթաթ սրբել էր տառերն ու արցունքների միջից կրկնել էր․ «Երկնագույն շան աչքերը։ Երկնագույն շան աչքերը»։ Իսկ դռների մեջ հռհռացել էին անբանները, որ եկել էին խելագար տեսնելու։

Լռեց։ Շարունակում էի ճոճվել աթոռին։ «Ամեն առավոտ, — ասացի, — փորձում եմ վերհիշել այն դարձվածը, որով պետք է գտնեմ քեզ։ Երազիս մեջ թվում է, որ ինչպես հարկն է՝ անգիր եմ արել, սակայն հենց արթնանում եմ, ոչ մի բառ չեմ հիշում»։ «Չէ՞ որ ինքդ ես հորինել»։ «Իհարկե։ Միտս եկան, որովհետեւ աչքերդ մոխրագույն են։ Սակայն, ցերեկները նույնիսկ դեմքդ չեմ հիշում»։ Հուսահատությունից մատներն էի տրորում․ «Ծայրահեղ դեպքում, գոնե հայրենի քաղաքիս անունն իմանայինք»։

Շուրթերի անկյուններում կսկծալի կնճիռներ հայտնվեցին։ «Ուզում եմ քեզ դիպչել»,— ասացի։ Աչքերը վեր բարձրացրեց, բիբերի մեջ հրե լեզվակներ խաղացին։ «Նման բան երբեք չէիր ասել»,— նկատեց։ «Հիմա ասում եմ»։ Աչքերը խոնարհեց եւ ծխախոտ խնդրեց։ «Ինչո՞ւ ոչ մի կերպ չի հաջողվում հայրենի քաղաքիս անունը հիշել»,— կրկնեց։ «Իսկ ինձ՝ մեր նվիրական բառերը»,— ասացի։ Ժպտաց տխուր․ «Այս սենյակը միայն երազում եմ տեսնում, դու՝ նույնպես»։ Վեր կացա եւ լամպին մոտեցա։ Ահաբեկված հետ ընկրկեց՝ վախենալով, որ կոխ կտամ մեր միջով անցնող անտեսանելի սահմանագիծը։ Մեկնածս ծխախոտը վերցնելով՝ կռացավ լամպի կրակի վրա։ «Չէ՞ որ աշխարհի ինչ֊որ քաղաքի բոլոր պատերին գրված է՝ «Երկնագույն շան աչքերը»,— ասացի։ — Եթե կարողանամ այդ բառերը մտապահել, առավոտյան ճամփա կելնեմ եւ աշխարհով մեկ կփնտրեմ քեզ»։ Ծխախոտի կարմրավուն կրակը լուսավորեց դեմքը, խորը ներս քաշեց ծուխը եւ, ծխախոտը նուրբ մատների արանքում պտտելով, ասաց․ «Փառք Աստծո։ Կարծես, սկսում եմ տաքանալ», ապա ծոր տվեց, ասես, գրչածայրին հետեւելով՝ կրկնում էր․ «Ես…սկսում եմ…, — շարժեց մատները, կարծես դանդաղ հավաքում էր թղթի գլանը, որպեսզի հասցնեի վրան գրված բառերը կարդալ, — տաքանալ»։ Հասավ թղթի ծայրին, թուղթը հատակին ընկավ՝ ճմրթված, փոքրացած, դարձած մոխրափոշի։ «Լավ է, — ասացի։ — Սարսափում եմ, երբ սառչում ես»։

Արդեն քանի տարի՝ հանդիպում ենք այսպես։ Եվ հենց այն պահին, երբ երազների բավիղներում գտնում ենք իրար, մեկն այնտեղ՝ դրսում, ձեռքից գցում է գդալը, եւ արթնանում ենք։ Հետզհետե հաշտվել ենք տխուր իրականությանը․ մեր բարեկամությունը կախված է ճղճիմ իրերից։ Ինչ֊որ գդալ կարող է լուսաբացից առաջ վերջ դնել մեր կարճատեւ հանդիպմանը։

Լամպի մյուս կողմում կանգնած՝ ինձ է նայում։ Այնպես է նայում, ինչպես առաջին գիշերը, երբ երազի մեջ հայտնվեցի լամպով ու հայելիով տարօրինակ սենյակում եւ տեսա մոխրագույն աչքերով այս աղջկան։ Եվ հարցրեցի․ «Դուք ո՞վ եք»։ Պատասխանեց․ «Չեմ հիշում»։ «Կարծեմ, հանդիպե՞լ ենք»։ «Հնարավոր է։ Գուցե երազո՞ւմ եմ տեսել, այս սենյակում»։ «Հաստատ, — ասացի։ — Ձեզ երազում եմ տեսել»։ «Զվարճալի է, — ժպտաց։ — Ուրեմն, երազո՞ւմ ենք հանդիպում»։

Ներս քաշեց ծուխը՝ սեւեռուն նայելով ծխախոտի կրակին։ Դարձյալ թվաց, թե պղնձից էր, բայց ոչ՝ սառած ու կարծր, այլ տաք ու փափուկ։ «Ուզում եմ քեզ դիպչել», — կրկնեցի։ «Ամեն ինչ կփչացնես, — վախեցավ։ — Հպումը կարթնացնի մեզ, եւ այլեւս չենք հանդիպի»։ «Դժվար թե, — ասացի։ — Բավական է գլուխներս բարձին դնենք, կրկին կտեսնվենք»։ Մեկնեցի ձեռքս, սակայն տեղից չշարժվեց։ «Ամեն ինչ կփչացնես, — շշնջաց։ — Եթե սահմանը կոխ տաս եւ լամպի այս կողմն անցնես, կարթնանանք եւ աշխարհի հակառակ կողմերում կհայտնվենք»։ «Համենայնդեպս», — պնդեցի։ Պարզապես խոնարհեց թարթիչները․ «Այս հանդիպումները մեզ տրված վերջին հնարավորությունն են։ Չէ՞ որ առավոտներն այլեւս ոչինչ չեմ հիշում»։ Նահանջեցի։ Ձեռքերը լամպին դրեց եւ դժգոհեց․ «Մեր հանդիպումներից հետո բոլորովին չեմ քնում։ Գիշերվա կեսին արթնանում եմ եւ այլեւս չեմ կարողանում աչք փակել, բարձն այրում է դեմքս, անվերջ կրկնում եմ․ «Երկնագույն շան աչքերը։ Երկնագույն շան աչքերը»։

«Շուտով լույսը կբացվի, — ասացի։ — Վերջին անգամ ժամը երկուսին եմ զարթնել, բավական ժամանակ է անցել»։ Մոտեցա դռանն ու ձեռքս բռնակին դրեցի։ «Զգույշ, — կանխեց։ — Այն կողմում ծանր երազներն են բնակվում»։ «Որտեղի՞ց գիտես»։ «Վերջերս դուրս էի եկել, մի կերպ վերադարձա։ Իսկ երբ արթնացա, նկատեցի, որ սրտիս վրա եմ պառկել»։ Համենայնդեպս, դուռը բացեցի։ Փեղկե հեշտությամբ տեղի տվեց, եւ մեղմ հովիկի հետ սենյակ ներխուժեց բարեբեր հողի ու հերկած դաշտի բույրը։ Նրա կողմը շրջվեցի եւ ասացի․ «Միջանցք չկա։ Դաշտի հոտն եմ առնում»։ «Այնտեղ, դռան հետեւում, — ասաց, — մի կին է քնած, երազում դաշտ է տեսնում։ Միշտ երազել է գյուղում ապրել, բայց այդպես էլ չի հաջողվել քաղաքից փախչել»։ Դռան հետեւում լուսաբաց էր, ամենուր մարդիկ սկսել էին զարթնել։ «Ինձ, երեւի, արդեն նախաճաշի են սպասում», — ասացի։

Դաշտից փչող քամին թուլացավ եւ մարեց։ Փոխարենը լսվում էր քնածի համաչափ շնչառությունը, որ հենց նոր էր անկողնու մեջ մյուս կողքին շրջվել։ Հովիկն անհետացավ, անէացան նաեւ բույրերը։

«Վաղն անպատճառ կճանաչենք իրար, — ասացի։ — Փնտրելու եմ կնոջը, որ պատերին գրում է՝ «Երկնագույն շան աչքերը»։ Ժպտաց տխուր եւ ձեռքերը հպեց լամպի սառչող ապակուն․ «Ցերեկները ոչինչ չեմ հիշում»։ Նրա թախծոտ ուրվապատկերը հալչում էր ցայգալույսի մեջ։ «Զարմանալի մարդ ես, — ասաց։ — Երազներդ երբեք չես հիշում»։

© Թարգմանությունը անգլերենից `Արամ Արսենյանի

Աղբյուր՝ http://grapaharan.org/index.php?title=%D4%B5%D6%80%D5%AF%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%B6_%D5%B7%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%B9%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%A8

Leave a comment

18/04/2014 · 1:35 PM

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ/ ԽՈՒԱՆ ՌԱՄՈՆ ԽԻՄԵՆԵՍ

ԳՆԱԼ

L1000664

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ.

թող խշխշան մի մեղմությամբ

ավազները իմ ոտքի տակ:

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ՝

լքած նժույգ, սլացք ու սանձ:

-Գնալ անքուն, գնալ անկանգ.-

տալով հոգիս հողին այս թանկ.

որ տնքում է իմ ոտքի տակ:

Fotografia de Marcelo Aurelio

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ:

Անծիր գիշեր, հովիտն իմ տաք

պարուրում ես դու քաղցրությամբ:

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ:

Լքված ափ է իմ սիրտը փակ.

սպասումով անարձագանք:

-Գնալ անքուն, գնալ անկանգ-

քայլն իմ ասես համբույր է տաք,

ում սիրտն է ինձ գգվում անհագ:

Գնալ անքուն, գնալ անկանգ,

որ հավաքեմ, փոխեմ երգի

ճամփաներիս արցունքը տաք:

night_shadows_1921_edward-hooper

 

 

© Թարգմանությունը իսպաներենից `  Ֆրունզիկ Կիրակոսյանի

 

Leave a comment

10/04/2014 · 2:22 PM

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍԻ ԵՎ ԻՈՍԻՖ ԲՐՈԴՍԿՈՒ ԶՐՈՒՅՑԸ

 * հատվածներ

Օ. Պաս – Եթե խոսենք պոեզիայի մասին, ապա պոեզիան գործ ունի բարոյականության հետ:

Ի. Բրոդսկի – Այո, եւ միայն դրա հետ:

32

Ի. Բրոդսկի

Օ. Պաս – Հասարակական բարոյականության: Քաղաքական: Փաունդը ընկերություն էր անում Մուսոլինիի հետ եւ երբեմն հիմար բանաստեղծություններ էր գրում, ճիշտ չԷ՞: Սակայն եթե վերցնենք Ներուդային եւ Արագոնին, ապա նրանց վիճակն ավելի վատ էր: Փաունդը շիտակություն ուներ, նա գիտեր, թե երբ է պետք կանգ առնել: Իսկ Ներուդան եւ Արագոնը հավատում էին դիալեկտիկային, նրանք թաքցնում էին իրենց այն բանաստեղծությունները, որոնք նման էին Փաունդի գրածներին: Եվ այդ բանաստեղծությունները շատ վատն էին:

Ի Բրոդսկի – Եկեք հիշենք մեկ այլ մարդու: Ասենք, Մարցիալուսին: Հիշո՞ւմ եք, հռոմեացի բանաստեղծ:

Օ. Պաս – Մի՞թե նա բանաստեղծ է: Պոեզիայի մասին մեր պատկերացումները փոխվել են:

Ի. Բրոդսկի – Օկտավիո, ըստ իս, նա հիանալի բանաստեղծ է: Շատ լավ:

Օ. Պաս – Հիանալի հռետոր է: Հիանալի երգիծաբան:

Ի. Բրոդսկի – Հիանալի էպիգրամների հեղինակ: Եվ նրա էպիգրամներում քիչ չէ լավ պեզիան: Կարող եմ մեջբերել: Բայց համաձայնվենք, որ նա, այսպես թե այնպես, վատ բանաստեղծ չէ: Եվ այդուհանդերձ, նա բոլոր կայսրերի եւ պալատականների հետ լեզու էր գտնում: Աներեւակայելի պնակալեզ ու ստորաքարշ մեկըգ Եվ, ընդ որում, մնում էր բանաստեղծ: Անշուշտ, քրիստոնեական եւ, այսպես ասած, հեթանոսական ժամանակների միջեւ տարբերություն կա: Մենք բարոյականություն ասելիս ինչ-որ այլ բան ենք ենթադրում, այն մեզանում փոխվել է: Կարծում եմ, Հռոմում մոտեցումն այդ բաներին այդքան խիստ չէր:

Օ. Պաս – Քաղաքականությունն էր այլ:

Ի. Բրոդսկի – Այլ էր:

Օ. Պաս – Կներեք, համաձայն չեմ: Տեսեք` նախեւառաջ, նրանք ունեին քաղաքական պոեզիա: Այսինքն` Մարցիալուսը գրում էր վիթխարի կաշառակերության շրջանում: Եվ բացի այդ, ցինիզմն այն ժամանակ պատասխան էր կաշառակեր եւ ալասերված հասարակությանը: Բյուրոկրատական հասարակության մեջ ցինիզմը պատասխաններից մեկն էր: Պատասխանները շատ են, եւ դրանցից մեկը` ցինիզմն է: Երբ, օրինակ, Բոդլերն ասում է, որ պոեզիան անբարոյական է, նա նկատի ունի, որ պոեզիան ունի այլ բարոյականություն` առավել բարձր, քան քաղքենիների, բուրժուազիայի եւ, այսպես կոչված, 19-րդ դարի քրիստոնեական բարոյականությունն է, հասկանո՞ւմ եք:

Ի. Բրոդսկի – Դե, ենթադրենք: Եվ այդուհանդերձ՝ ես կասեի (եւ ոչ միայն այն պատճառով, որ մեր դարն ինձ այսքան փչացրել է)` բանաստեղծի մասին կարծիք հայտնելու լավագույն միջոցը, նրա մասին, ում մենք, այսպես ասած, սրիկա ենք համարում` նրա ստեղծագործությունները տպագրելն է: Բոլոր բանաստեղծությունները, իսկ եթե նա ելույթներ է ունեցել, ապա նաեւ դրանք:

Օ. Պաս – Այո: Շատ լավ միտք է: Այդժամ հասարակությունն ինքը կարող է դատել:

Ի. Բրոդսկի – Հասարակությունը: Եվ ոչ թե ընտրանին:

Օ. Պաս – Հասարակությունը տարված է ուրիշի անձնական կյանքով, սեքսուալ կյանքով, բանաստեղծի նամակներով: Մի՞թե դա տխուր չէ:

Ի. Բրոդսկի – Դե, եկեք բավարարվենք այն բանով, ինչ թղթին է հանձնվել` սթափ ստեղծագործության, սթափ մտքի պտուղներով: Իսկ ինչ վերաբերում է այն բանին, թե այս երկրում, ինչպես դուք եք համարում, հասարակություն չկա, ապա դա այդպես չէ: Կա: Շատ քչաքանակ, բայց կա: Հնարավոր է, ողջ բնակչության հինգ տոկոսը:

Օ. Պաս – Բայց դա էլ բավ է:

Ի. Բրոդսկի – Այո:

Օ. Պաս – Գիտեք, Խուան Ռամոն Խիմենեսը, իսպանացի բանաստեղծը, մի հիասքանչ ընծայագիր է թողել: Երբ նա նոր էր սկսել գրել, նա, ընդհանուր առմամբ, սիմվոլիստ էր եւ շատ հիմար ընծայագիր էր հորինել` «Փոքրամասնությանը»: Անհեթեթ է եւ չափազանց վատ: Բայց հետո նա փոխվեց, քանի որ հասկացավ, թե ինչ է պոեզիան, եւ գրեց` «Ահագին փոքրամասնությանը»: Այ դա շատ լավ է: Ոչ թե ընտրանուն, այլ մարդկանց այն հատվածին, որոնք սովորել են ընթերցել եւ պոեզիա սիրում են: Եվ նրանք չեն պատկանում գիտնականներին, համալսարանական շրջանակներին: Դրանք պարզապես մարդիկ են` երջանիկ մարդիկ, եւ այդ բանաստեղծությունները եւ ցածր դասերի, եւ թե ողջ հասարակության ու բոլոր մարդկանց համար են:

Ի. Բրոդսկի – Լավ, բայց ես ուզում եմ ասել, որ լսարանը, որ սահմանափակ է այստեղ, Միացյալ Նահանգներում, գոյություն ունի հիմնականում քոլեջներում, համալսարաններում:

Օ. Պաս – Դե լավ` համալսարաններում շատ երիտասարդներ կան: Պոեզիան ողջ է երկու դեպքում` այնտեղ, ուր երիտասարդներն են, նրանց կրքերի շնորհիվ, եւ այնտեղ, ուր ծերերն են, նրանց հայել կարողանալու եւ հիշողությամբ ապրելու շնորհիվ: Իսկ պոեզիան ուղղված է այդ երկու բաներին` հայեցողական մտքին եւ սրտին, կրքերին: Եվ մի բան էլ` բանաստեղծություն կարդալու համար, հարկ է շատ ազատ ժամանակ ունենալ:

Ի. Բրոդսկի – Մեր հասարակության մեջ անհամար անբաններ կան:

octaviopaz

Օ. Պաս

Օ. Պաս – Այո, ջահելները ձեզ մոտ շատ են: Նրանք չգիտեն, թե ինչով զբաղվեն: Եվ բանաստեղծություններ են կարդում:

Ի. Բրոդսկի – Բացի դրանից, համալսարանը միջնադարյան կամ վերածննդի շրջանի արքունիքի դեր է կատարում:

Օ. Պաս – Ժամանակակից համալսարանը թե արքունիք է եւ թե տաճար:

Ի. Բրոդսկի – Վերադառնանք բանաստեղծին եւ հասարակությանը: Հիմնական սխալը, որ կարող է թույլ տալ բանաստեղծը, դա համարելն է, թե պետք է ջանալ խոսել ժողովրդի հետ: Իսկ իրականում նա պիտի խոսի ժողովրդի անունից:

Օ. Պաս – Իմ կարծիքով, բանաստեղծը պետք է խոսի իր համար, իսկ խոսելով իր անունից, նա խոսում է այլոց համար: Բայց երբ նա փորձում է բեմասացի դեր խաղալ, նա կորած է: Եվ ես կարծում եմ, որ մեր ժամանակի վատ պոեզիայի մեծ մասը հենց այդպիսի ինքնակոչության հետեւանք է: Մեր ժամանակի ողջ հասարակական պոեզիան` վատն է: Երբ Ուիթմենը խոսում էր իր մասին, դա պարզապես մենավոր մի մարդու ձայն էր:

Ի. Բրոդսկի – Պատահե՞լ է, որ դու լավ բանաստեղծություն կարդաս Վիետնամի պատերազմի մասին:

Օ. Պաս – Ոչ:

Ի. Բրոդսկի – Այդպիսի բան չեմ հիշում: Չգիտեմ:

Օ. Պաս – Ի դեպ, շատ հաջող է արտահայտվել Ժիդը: Նա ասել է` վատ արվեստը ստեղծվում է բարի մտադրություններով:

Ի. Բրոդսկի – Դա դժոխք տանող ճանապարհ է:

Օ. Պաս – Ես այսպես կասեի` մենք պարտավոր ենք Վիետնամի պատերազմի դեմ լինել: Մենք պարտավոր ենք գրելու դրա դեմ: Բայց դա միանգամայն այլ հարց է: Անկարելի է լավ բանաստեղծություն գրել պատերազմի մասին, եթե չի մասնակցել դրան: Պատերազմի մասին լավ բանաստեղծություններ կգրեն այն մարդիկ, ովքեր իրոք եղել են Վիետնամում, եւ ոչ հանդիսատեսի դերում: Ներուդան մի քանի լավ բանաստեղծություն է գրել Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի մասին: Նա այն ժամանակ դեռ չէր փչացել: Եվ, իհարկե, Վալյեխոն:

Ի. Բրոդսկի – Ես կասեի, պոեզիայում քաղաքականության եւ պատերազմի հետ կապված նույն խնդիրն է, ինչ որ` սիրո: Լավ սիրային բանաստեղծությունները ստացվում են միայն post coitus (հարաբերվելուց հետո):

Օ. Պաս – Կամ մինչ այդ:

Ի. Բրոդսկի – Կամ էլ մինչ կամ հետո, բայց ոչ դրա ժամանակ:

Օ. Պաս – Մի բան էլ` քաղաքական պոեզիան, որպեսզի լավը լինի, չպետք է գաղափարախոսական լինի: Վիետնամական պատերազմի մասին բանաստեղծությունները գաղափարականացված էին: Ողջ քաղաքացիական պատերազմն Իսպանիայում ծնեց որոշ լավ բանաստեղծություններ, որովհետեւ մարդիկ դրանով էին ապրում:

Ի. Բրոդսկի – Գիտեք, լավագույն քաղաքական բանաստեղծը Կավաֆիսն էրգ Մարդկային բանականությունն աշխատում է մի քանի մակարդակների վրա: Այն կարող է աշխատել հաց ու կարագի մակարդակի վրա, կարող է աշխատել փիլոսոփայության, կրոնի, հոգեբանության եւ անդրանցականի մակարդակի վրա: Եվ ցանկացած բանաստեղծություն տեսականորեն պիտի արտացոլի ողջ սանդղաշարը, յուրաքանչյուր օղակը, ամեն մի աստիճանը պետք է ցուցադրի, որ հնարավոր է վար տանող աստիճան եւ` հակառակը: Իսկ ինչ վերաբերում է ամերիկյան քաղաքական պոեզիային` վիետնամական պատերազմի մասին, ապա այն չհաջողվեց: Ինչ-որ չափազանց արագ այն հետեւեց պատերազմին:

Օ. Պաս – Եվ չափազանց լրագրողական տիպի է: Գիտեք, բանաստեղծը չի կարող ասել` սա լավ է, իսկ սա վատ: Դա մանիկեյականություն կլիներ: Բանաստեղծը, մեծ բանաստեղծը, միշտ Մյուս կողմում է:

Ի. Բրոդսկի – Եվ դա չափազանց կարեւոր է: Պոեզիան, ճշտենք, հակամանիկեյական երեւույթ է:

 ***

Օ. Պաս – Գիտեք, ամենազարմանալին Դանտեի մեջ այն է, որ, երբ կարդում ես «Դժոխքը», այնտեղ շատերին կարեկցում ես: Ինչպես կարեկցում էր եւ ինքը` Դանտեն:

Ի. Բրոդսկի – Իսկ ինձ համար լավագույնը «Աստվածային կատակերգության» մեջ` «Քավարանն է»: Հիշո՞ւմ եք հիասքանչ դրվագը հռոմեացի բանաստեղծ Ստատիուսի հետ: Ավելի հուզիչ բան չեմ կարդացել: Վերգիլիոսն ու Դանտեն մոտենում են նրան: Եվ ասում են` «Ո՞վ ես դու»: Եվ նա պատասխանում է` «Ես Ստատիուսն եմ, հռոմեացի բանաստեղծը: Ինձ բախտ է վիճակվել ապրել Հռոմում Վերգիլիոսի հետ նույն ժամանակաշրջանում»: Դանտեն ակամա ժպտում է: Իսկ Ստատիուսն ասում է` «Դու ինչո՞ւ ես ծիծաղում ինձ վրա»: Վերգիլիոսը Դանտեին նշան է անում, որպեսզի նա իր մասին ոչինչ չխոսի: Բայց Դանտեն այդուհանդերձ ասում է նրա անունը: Եվ Ստատիուսը ծնկի է գալիս եւ սկսում է համբուրել Վերգիլիոսի սանդալները: «Ի՞նչ ես անում, – հարցնում է Վերգիլիոսը: -Չէ որ մենք երկուսս էլ ստվերներ ենք»: Եվ Ստատիուսը պատասխանում է` «Դե պատկերացրու, թե ինչքան են քեզ սիրել ողջերի աշխարհում, եթե այստեղ, մեռյալների աշխարհում ես քո ստվերը կենդանի մարմնի տեղ դրեցի»:

Օ. Պաս – Դե, ուրեմն Փաունդն ու Էլիոթն այդ իմաստով ճիշտ են: Դանտեն` մեծ օրինակ է:

Ի. Բրոդսկի – Ինձ դուր են գալիս Օվիդիոսն ու Դանտեն, դե, մի քանի ուրիշները եւս: Բայց հներից ես կընտրեի նրանց:

Օ. Պաս – Դուք սիրո՞ւմ եք Օվիդիոսին: «Մետամորֆոզնե՞րը»:

Ի. Բրոդսկի – «Մետամորֆոզները» եւ «Ֆասթերը»:

Օ. Պաս – Ուրեմն, ձեզ դուր չե՞ն գալիս հույն բանաստեղծները:

Ի. Բրոդսկի – Դե, ոմանք դուր են գալիս, բայց ոչ այդքան շատ:

Օ. Պաս – Հունական ծաղկաքաղը հրաշալի է: Սապֆոն ինձ համար առեղծված է: Թեպետ ես գերադասում եմ Պրոպերցիուսին եւ Կատուլոսին: Եվ մի բանաստեղծի եւս, ում մասին ոչ ոք չի հիշատակում, բայց նա զարմանահրաշ է: Համաժողովրդական բանաստեղծ` Լուկանոսը: Մեզ մոտ նա կա 17-դարի հիանալի թարգմանության շնորհիվ:

Ի, Բրոդսկի – Համաձայն եմ: Ամեն ինչ ճիշտ է: Հարյուր տոկոսով ընդունում եմ: Եվ այդուհանդերձ՝ չգիտեմ: Օվիդիոսն այնպիսի թափ ու որակ ունի, նրա, ինչպես ասում են, չափն ավելի մեծ է, քան որեւէ մեկինը: Ճիշտ է, ես նրան միայն ռուսերեն եմ կարդացել: Նա ձեզ հիանալիորեն շատ պարզ գաղափարներ է տալիս: Ահա օրինակ, թեեւ դա գլխավորը չէ, թե ինչու եմ ես նրան սիրում: Այն, ինչ մենք սյուրռեալիզմ ենք կոչում` մեր ձեռքբերումը չէ: Սյուրռեալիստներն անտիկ շրջանում նախորդներ են ունեցել: Ես կառաջարկեի հունական դիցաբանությունը կոչել՝ սյուրռեալիզմի անտիկ ձեւը:

Օ. Պաս – Իրո՞ք: Դուք այդպե՞ս եք կարծում:

Ի. Բրոդսկի – Այո, կարծում եմ: Անշուշտ:

Օ. Պաս – Իսկ ինձ համար սյուրռեալիզմը միանգամայն հակադիր բան է նշանակում: Այն իմաստով, որ սյուրռեալիզմը արեւմտյան քաղաքակրթության համար այլ տիպի զգացմունքներ բացահայտեց` ոչ անտիկ: Ռոմանտիզմը դուռ բացեց ոչ-արեւմտյան զգացողությունների եւ սովորույթների առաջ, իսկ ավելի ուշ սյուրռեալիզմը դա եւս մեկ անգամ արեց…

Ի. Բրոդսկի – Ոչ, չեմ կարծում, որ դա Արեւմուտքի եւ Արեւելքի փոխհարաբերությունների հարցն է…

Օ. Պաս – Դա այն պատճառով է, որ դուք ռուս եք, իսկ ես` մեքսիկացի: Ըստ էության, մենք երկու տարբեր հուներում ենք: Մենք Արեւմուտքի ծնունդ չենք:

Ի. Բրոդսկի – Օ այո: Այո:

Օ. Պաս – Դուք բարբարոս եք Հյուսիսից…

Ի. Բրոդսկի – Կներեք, ես արդեն դրանից հրաժարվել եմ:

Օ. Պաս – …Եվ դա դրսեւորվում է ձեր հիանալի պոեզիայում: Եվ այդուհանդերձ՝ մեզ մտերմացնում են երկու պատճառներ: Ամենից առաջ, մենք «մեքսիկացիներ ենք»` Իսպանիայի զավակները: Իսկ իսպանացիները, ինչ-որ առումով, ռուսներին նման են: Եվ երկրորդը` մենք գոյություն ենք ունեցել Կոլումբոսից առաջ: Մենք հնդկացիներ ենք:

Ի. Բրոդսկի – Եվ Արեւմուտքը ձեզ նստեցրեց այս բազկաթոռի վրա:

Օ. Պաս – Այո: Եվ այդ պատճառով ես, մարդկային զոհաբերություններ անելու փոխարեն, նստած եմ այստեղ:

© Թարգմանությունը ռուսերենից `  Վարդան Ֆերեշեթյանի

Աղբյուր՝ http://archive.168.am/am/articles/25687

Leave a comment

09/04/2014 · 4:07 PM

Ուրվանկար/ԼՈՐԿԱ

Ուրվանկար

Տարածությունը, որում պոեզիան շարժվում եւ ապրում է, հեռավոր կամ մոտակա, ստեղծված է չորս տարերքներով` հողով, օդով, կրակով եւ ջրով: Դրանցից են սկսվում անվերջանալի աստիճաններն ու աստիճանակարգերը, որոնք հանգեցնում են թվերին, լուսնին, ամայի երկնքին կամ լույսի պատրանքային արքայությանը: Չորս տարբեր եւ թշնամական աշխարհներ: Չորս ամբողջական գեղագիտություններ, միանման կատարյալ եւ անհաշտելի:

Կարելի է բանաստեղծներին բաժանել` ըստ այն բնական սկզբի, ոը նրանք սիրում կամ գերադասում են, եւ կարելի է գնահատել նրանց` ըստ այն ինքնակամության, որով նրանք արտահայտում են այդ սկիզբը, կամ, ինչպես ջրասուզակներին, ըստ դրա մեջ սուզվելու խորության: Մենամարտի մեջ հանդիպեցրեք տարերքին եւ բանաստեղծին եւ հետեւեք լարված մարտին այն բանի, որ մարդկային չափումներից դուրս է, ռիթմերի եւ չափի իրականացմամբ, սիրո կենտրոնացմամբ: Տարերքը ձգտում է լուծել, նիրհեցնել եւ սահմանափակել, խաբել սահմանների տեսանելիությամբ, որոնք նա չունի: Բանաստեղծը ձգտում է ի մի բերել. ներմուծել եւ հաստատել օրենքները, որոնք հետագայում կարող են ճշմարտություններ դառնալ, երբ պարտված տարերքը կլիզի նրա ձեռքերը` կրակի, օդի, ջրի կամ քարի լեզուներով: Բանաստեղծը ճիշտ այդպիսի պայքար է մղում բնույթի դեմ, որը դարեդար ժողովուրդները վարել ու վարում են: Տարերքը մնում է անխոցելիորեն անկիրք, մերկացնելով իր գեղեցկություններն ու գաղտնիքներն անմեղ անամոթությամբ, որ բնորոշ է ամենայն անարյունին:

bb700ecd-9e3e-4a22-ac2c-bebbd3a9d67a

Մարդը հանգիստ չի գտնում, քանի դեռ վաղեմի առասպելները ավարտուն ձեւ չեն ձեռք բերել, քանի դեռ հինավուրց Ապոլոնի կրիայի մաշկն ու փղային իրանը չեն դարձել մաքուր, երիտասարդ մարմին, որ իրենց թարմությունն են ընծայել հունական դափնեպսակին

Բանաստեղծը, ում երեւակայությունը սահմանափակ է ֆիզիկական հնարավորություններով, ընդամենը սիրո ուժով, ստիպված է մասնատելու, խեղելու եւ ենթարկելու շրջակա գեղեցկությունը, տալով նրան իր մեկնությունը կամ, այլ կերպ ասած, նրա վրա երեւակելով իրեն:

Ի՞նչ ասես, հորձանուտի մեջ նայելու սիրահարներ չկան: Երեխան ուզում է ոտքերը թրջել, իսկ լուսադեմին ծովը դուրս է բերում նրա դիակը: Իմաստնացած մարդիկ ծովից խուսափում են, իսկ չիմաստնացածները փախչում են նրանից, մինչեւ որ հանդարտի ալեբախությունը: Բայց բանաստեղծը մինչեւ կոկորդը խրվում է նրա մեջ եւ ողջ գիշեր մարտնչում է ալյաց դեմ, իսկ լուսաբացին նա բացահայտում է, որ ծովը` վիթխարի նժույգ է: Յուրաքանչյուրը, ով կամենա, կտեսնի այդ, նայելով մրցասպարեզին: Ով, կհավելեմ` ճիշտ կտեսնի: Այն ամենը, ինչ անհնար է թվում, հնարավոր է դառնում` շնորհիվ անհրաժեշտության եւ այն ներդաշնության ծարավի, առանց որոնց մարդու ոգին եւ բանականությունը մեռած են: Այսրոպեական հորինվածքը կարող է ժամանակի ընթացքում նորմա դառնալ, ակնթարթային կայծը` քարե քանդակ:

Մարդը հանգիստ չի գտնում, քանի դեռ վաղեմի առասպելները ավարտուն ձեւ չեն ձեռք բերել, քանի դեռ հինավուրց Ապոլոնի կրիայի մաշկն ու փղային իրանը չեն դարձել մաքուր, երիտասարդ մարմին, որ իրենց թարմությունն են ընծայել հունական դափնեպսակին: Եվ ճիշտ նույնպես, հնարելով առագաստը, նա չէր ակոսում ծովը, մինչեւ որ չեկավ բանաստեղծը եւ չգունազարդեց, չբնակեցրեց դրանք անըմբռնելի էակներով, արյուն եւ մարմին պարգեւելով այն ամենին, որ ապրում է ալյաց վրա:

Բավ է ճշմարտություն ասել, նրանից դիմակը պոկելով եւ վիրավորելով հենց ուղիղ սիրտը, եւ այն մեր աչքի առաջ մարմին ու կյանք է ձեռք բերում: Որովհետեւ ոչ թե ճշմարտություններն են մեր ետքից ընկած, այլ մենք ենք նրա ետքից որսորդություն անում եւ մենք պետք է նրա հետ ուժերով չափվենք:

1929թ.

© Թարգմանությունը ռուսերենից ` Վարդան Ֆերեշեթյանի

Աղբյուր ՝ http://archive.168.am/am/articles/32929

 

 

Leave a comment

07/04/2014 · 10:24 AM

Երեւակայության եւ ներշնչանքի մասին/ ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ

Երեւակայության եւ ներշնչանքի մասին
Հիանալիորեն գիտակցելով թեմայի ողջ բարդությունը, ես չեմ հավակնում ավարտունության, ես կամենում եմ լոկ ուրվագծել` ոչ թե շեշտագծել, այլ ինչ-որ մտքի հանգեցնել:

Ինձ համար երեւակայությունը` հայտնագործությունների ունակության հոմանիշն է: Երեւակայել` հայտնագործել, ներմուծել սեփական լույսի մասնիկը կենդանի խավարի մեջ, ուր կենում են տարակերպ հնարավորությունները, ձեւերն ու մեծությունները: Երեւակայությունը թաքնված կենսական հատվածներին կապ եւ կենսական ակնհայտություն է պարգեւում, այնտեղ, ուր շարժվում է մարդը: Երեւակայության ճշմարիտ դուստրը` ինտուիցիայի ակնթարթային բռնկումով ծնված փոխաբերությունն է, կանխազգացման երկար տագնապով լուսավորված:

Vistar-al-mar

բանաստեղծը նախկինի պես մեն մենակ է իր ներաշխարհի հետ, իր տրտում «ուզում եմ եւ չեմ կարողանումի» հետ:

Բայց երեւակայությունը սահմանափակված է իրականությամբ` անհնար է պատկերացնել գոյություն չունեցողը, երեւակայությանը պետք են իրեր, տեսարաններ, թվեր, մոլորակներ եւ դրանց միջեւ եղած տրամաբանական կապ: Այն չի կարող նետվել անդունդն ու ժխտել իրական անհասկացությունները: Երեւակայությունը հորիզոններ ունի, այն ձգտում է որսալ եւ կոնկրետացնել այն ամենը, որ ունակ է կրելու իր մեջ:

 

Երեւակայությունն աղքատ է, իսկ բանաստեղծական երեւակայությունը` հատկապես: Տեսանելի իրականությունն անչափելիորեն հարուստ է երանգներով, աներեւակայելիորեն ավելի բանաստեղծական է, քան իր հայտնագործությունները:Դա ամեն անգամ բացահայտում է պայքարը գիտական ակնհայտության եւ հորինված առասպելի միջեւ` պայքար, որում, փառք Աստծո, հաղթանակում է գիտությունը, հազար անգամ ավելի քնարական, քան թեոգոնիաները: 

Մարդկային երեւակայությունը հորինել է հսկաներին, որպեսզի նրանց վերագրի հսկայական քարանձավների կամ կախարդված քաղաքների ստեղծումը: Իրականությունը ցույց տվեց, որ այդ հսկայական քարանձավները ստեղծվել են ջրի կաթիլից: Մաքուր ջրի կաթիլից, համբերատար եւ հավերժական: Այս դեպքում, եւ շատ այլ դեպքերում, հաղթանակում է իրականությունը:

Որքան ավելի հիասքանչ է ջրի կաթիլի բնազդը, քան հսկայի ձեռքերը: Իրական ճշմարտությունը բանաստեղծականությամբ գերազանցում է հորինվածքին, կամ, այլ կերպ ասած, հորինվածքն ինքը բացահայտում է իր աղքատիկությունը: Երեւակայությունը հետեւում էր տրամաբանությանը, հսկաներին վերագրելով այն, ինչ թվում էր հսկաների ձեռքով ստեղծած, բայց գիտական իրականությունը, որ կեցած է պոեզիայի սահմանին եւ տրամաբանության սահմաններից դուրս է, անմահ ջրի թափանցիկ կաթիլով հաստատել է իր ճշմարտացիությունը: Չէ՞ որ անհամեմատելիորեն հիասքանչ է, որ քարանձավները` հավերժական օրենքներին ենթակա ջրի խորհրդավոր ֆանտազիան է, այլ ոչ թե հսկաների քմայքները, որ ծնունդ են առել միայն անբացատրելին բացատրելու անհրաժեշտությամբ:

Բանաստեղծը միշտ թափառում է իր երեւակայության տարածության մեջ, դրանով սահմանափակված: Նա արդեն հասկանում է, որ իր ֆանտազիան` դա կատարելագործվելու ընդունակությունն է, որ երեւակայության վարժանքը կարող է հարստացնել նրան, ուժգնացնել նրա լուսային ալեհավաքներն ու ճառագայթվող ալիքը: Սակայն բանաստեղծը նախկինի պես մեն մենակ է իր ներաշխարհի հետ, իր տրտում «ուզում եմ եւ չեմ կարողանումի» հետ:

Նա լսում է մեծ գետերի սահքը, նրա դեմքին է դիպչում եղեգնուտի թարմությունը, որը կեցած է «ոչ մի կողմում»: Նա ուզում է հասկանալ մրջյունների խոսակցությունը անիմանալի տերեւների տակ: Ուզում է ներթափանցվել ծառի ավիշով ծանր բների մառ լռության մեջ: Ուզում է ըմբռնել քնած աղջնակի սրտում հնչող Մորզեի այբուբենը:

Ուզում է: Մենք բոլորս ենք ուզում: Բայց չի կարողանում: Որովհետեւ կամենալով արտահայտել բանաստեղծական ճշմարտությունը, նա ստիպված է հենվելու իր մարդկային զգացողությունների վրա, ելնելու այն բանից, ինչ տեսել եւ լսել է, դիմելու պլաստիկ զուգորդումների, որոնք երբեք չեն հասնի արտահայտչականության նույն մակարդակին: Որովհետեւ միայն երեւակայությունը երբեք չի հասնում համանման խորությունների:

Քանի դեռ բանաստեղծն ազատագրում է փնտրում, նա կարող է բարոր կյանք վարել իր ոսկեզօծ աղքատության մեջ: Աշխարհի բոլոր հռետորական եւ բանաստեղծական դպրոցները, սկսած ճապոնական կանոններից, առաջարկում են մայրամուտների, լուսինների, շուշանների, հայելիների հարստագույն ռեկվիզիտ ցանկացած կլիմայի եւ ճաշակի համար: 

Բայց բանաստեղծը, ով կամենում է դուրս պրծնել մոգոնած սահմաններից, չապրել սոսկ այն պատկերներով, որ շրջապատից են ծնվել, դադարում է անրջել եւ դադարում է ցանկանալ: Նա արդեն չի ցանկանում` նա սիրում է: «Երեւակայությունից»` հոգեւոր արտադրանքից, նա անցնում է հավատին: Այժմ ամեն ինչ այդպիսին է, որովհետեւ այդպիսին է, առանց պատճառների եւ հետեւանքների: Չկա ոչ սահման, ոչ սահմանագիծ` լոկ հոգեպարար ազատություն:

Եթե բանաստեղծական երեւակայությունը ենթարկվում է մարդկային տրամաբանությանը, ապա բանաստեղծական ներշնչանքը ենթարկված է բանաստեղծական տրամաբանությանը: Անօգուտ է ողջ մշակված տեխնիկան, քանդվում են բոլոր գեղագիտական կանխադրույթները, եւ, համանման, այն բանին, ինչպես երեւակայությունը` հայտնագործություն է, երեւակայությունը` դա երանություն է, դա անբառելի շնորհ է:

Այդպիսին է իմ այսօրվա տեսակետն առ պոեզիան: Այսօրվանը, որովհետեւ այն ճիշտ է այսօր: Չգիտեմ, թե ես ինչ կմտածեմ վաղը: Ինչպես ճշմարիտ բանաստեղծ, ինչպիսին ես կմնամ մինչ գերեզման, ես երբեք չեմ դադարի դիմադրել ցանկացած կանոններին կենդանի արյան սպասման մեջ, որը վաղ թե ուշ, բայց անպայման կժայթքի մարմնից կանաչ կամ սաթե շիթով: Ինչ ուզում է լինի` միայն թե միեւնույն պատուհանից չնայել միեւնույն նկարին: Բանաստեղծի` հակասության մեջ է: Անշուշտ, ես չեմ հավակնում ինչ-որ մեկին համոզել: Հավանաբար, այդպիսի դիրքորոշումը պոեզիային արժանի չէր լինի: Պոեզիային պետք են ոչ թե կողմնակիցներ, այլ սիրահարներ: Փշեպսակներով եւ ջարդված ապակով է նա փռում իր ճամփան, որպեսզի հանուն սիրո նրան փնտրող ձեռքերն արյունեն:

© Թարգմանությունը ռուսերենից ` Վարդան Ֆերեշեթյանի

Աղբյուր ՝ http://archive.168.am/am/articles/32929

Leave a comment

03/04/2014 · 9:33 PM